Monday, April 27, 2020

BAWANG TEKÉN KESUNA


BAWANG TEKÉN KESUNA


Kacarita wéntén kaluarga madan Pan Asih Lan Mén Asih. Kaluarga puniki meduwé pondok ditengah tegalan. Meraab baan somi tur matémbok baan bedég, kaluarga puniki stata rukun. Mén Asih ngelah panak dadua madan I Bawang lan I Kesuna. Kacarita jani pianakné suba madan kelih sawatara maumur molas tiban. Ditu lantas pianakné suba cager magarapan, nulungin Mén Asih minakadi, ngalih yéh, mangin kucit, kéto masih nebuk padi. Sakéwala I Kesuna nu jemetan megai tekén I Bawang. Kéto masih I Kesuna tusing demen mamauk tur tusing loba. Yén I Bawang mebalik. Ia liu akalné, tur rengka. Sedek dina anu, méméné bakal kapeken, mabalanja sahananing ané anggon ngerahinin purnama buin puan. Sakondén mejalan ia ngelunin pianak né.
“Luh Bawang...Luh Kesuna, mai malu paekin mémé.” Jani mémé bakal kapeken. Ingetan mangin ngamah kucité, tur tebuk padiné ané tuunan tekén i bapa uli jineng busan.” Buka dadua pianakné maanggukan.
Kacarita jani I Bawang ajak I Kasina, mapaitungan ngedum gaé. Kéné abetné I Bawang.
“Kasuna, mo jani bangin malu kucité ngamah. Icang je milpilan padi bakal tebuk.” Ditu lantas I Kasuna, nyemak amahan céléng abane katebo. Demen pesan ia nepukin kucité suba gedé tur mokoh. Pasti kayang galungané bakal mael payu. Ada anggon meli baju baru. Kéto idepné I Kasuna. Kacarita I Bawang ngelén ulat. Saling ke nebuk padi, padiné nu mabrarakan di natahé. Bes sayang tekén nyamané, I Kesuna lantas nebuk padiné diketungan. I Bawang cara nak ngemilunin, sakéwale ulungan lesungé kapah sajan. Suba telah ben nebuk padiné, apang bersih baasé, pasti perlu tapinin. Ditu lantas I Bawang Buin Ngaé Daya.
“Bawang, jadi tapinin baasé ento. Icang kal kayeh malu. Genit pesan awaké. Binjep icang je nugtugan tur mempen dipuluné.” Tan pesangkan I Bawang malaib kayeh kapancorané. Telah kone bayuné I Bawang nyemak gaé. Asan nyemang yéh ecangkir ia tuara maan. Yén I Bawang, makelo pesan manjus di beji. Ia suba nebak suud kayeh pasti méméné bakal teko.
Kacerita, I Kesuna suba suud magaé. Ia lantas maorahan tekén I Bawang bakal manjus. Disubané I Kesuna joh mejalan, sagét méméné neked jumah. Ditu lantas I Bawang ngaé akal. Kulitne ane nu belus buin jemakange yeh apang cara anake mapelu. Memene terus metakon.
“ Bawang, cening ajak pedidi busan nyemak gaéné. Kéto ngenah mapeluh tur lemet.”
“Nggih mémé. I Kesuna nak ya dayo. Tiang kalahina manjus uling tuni pesan. Disubané maan pasadu kéto, méméné branti tekén I Kasuna. Kondén maan I Kasuna mamunyi, méméné suba nigtig tur nundung I Kasuna magedi uli jumah.
Gelisan satua, I Kasuna murang-murang lampah. Kacarita ia suba neked ditengah alasé. Ditu lantas ia mapangenan tekén awak. Ngujang jelék pesan nasib tiang. Monto baan megaé, i mémé las ngusir tiang.  Bes kekenyel nyeriep iya I Bawang. Sagét ia ningeh munyin cerucuk di duur kayuné. Ia angob tekén warnan kedis crukcuk kuning gading, tur munyiné luung pesan. Lantas I Kasuna mamunyi.
“Ih cai cerucuk, tulungin jep gelah. Sebet pesan hatin gelah. Tusing buin ngelah rerama. Yén cai olas, patuk jep duur tiangé, kéto masih penyingakan tiangé. Apang sepalanan lantas tiang mati ditengah alasé.” Kéto I Kasuna ngorahin Crukcuk Kuning.
Tan pesangkan I Crukcuk Kuning makeber ngepekin I Kesuna. Ditu lantas ia metinggah di duur I Kasuna. I Kasuna suba las carya. Jani suba tiang bakal mati. Lantas ia ngidem. I Crukcuk Kuning lantas matol duur I Kasuna. Terus masih kupingné, baongné, limané. I Kasuna tusing ngarasayang sakit. Sagét mara kedat. Di duur suba ada bunga emas. Di baongné misi kalung gedé pesan. Dilimané kalilit gelang emas. Kéto masih dikuping lan dijeriji misi sumpel emas lan bungkung emas. Suba suud keto I Cerucuk Kuning makeber tur hilang.
Kacarita jani I Kasuna mulih kaumahné. Ia inget tekén mémé bapané muah I Bawang. Neked jumah, I Bawang angob tekén I Kesuna ané liu nganggo emas-emasan. Ditu lantas méméné tundéne ngerayu, apang nawang dija I Kasuna maan. I Kasuna nak polos lantas ngorahin, emas ento ke baang olih Cerucuk kuning di tengah alasé. Ditu lantas ia ngajak ke alas. Disubané ditengah alas, ia ngeluhin I Cerucuk Kuning. Lantas I Bawang nunden nyotot awakné. I Bawang lantas ngidem. Makejang awakné I Bawang kacotot. Ditu lantas ada kalung marupa lelipi. Jeriji misi celedu. Di kupingné misi lelipan. Mara ngedat I Bawang takejut. Ia jerit-jerit ngidih tulung. Mesaur I Cerucuk Kuning.
“Ih nyai Bawang, né suba solah nyainé ané dueg  ngaé daya. Tusing satia kén munyi. Tusing pesan bisa ningehan munyin rerama. Tur tusing sayang tekén tugelan.”
“Kapok...kapok tiang jero. Kelésin baburoné ené. Tiang bakal suud medaya kakéto.” Kéto munyiné I Bawang sambil ngejer.
“Nah, yén suba saja keto waké bakal nelahin baburoné ento. Sakéwala apang saja nyen suud.”
Akesabyan baburon ané pagelayut di awak I Bawang suba hilang. Lantas ia ngidih pelih tekén I Kesuna, kéto masih ajak méméné. Nah cerik-cerik ajak makejang, sing dadi ngaé daya, tusing satia kén munyi, tusing bisa ningehan munyin rerama, tur tusing sayang tekén tugelan.




 I UBUH


Kacaritaan jani satua, anak ubuh. Buka adané I Ubuh, kerana nu cerik suba kalahina mati baan meme bapanné. Kacarita ané jani I Ubuh tuah ajaka tekén pekakné. Ditu ia ajak dadua ngoyong di kubu réod sisin cariké. Geginan pekakné sai-sai makena bubu dicariké muah di tukadé. I Ubuh sedina-dina masih milu ngalih saang anggone melelebeng tekén pekakné. Nuju masan mekena bubu, I Ubuh sai ajaka tekén pekakné. Ia demen pesan nutug anak makena bubu, wiréh sai maan lindung, yuyu, nyalyan muah udang.
Kasuén-suén I Ubuh suba nugtug tuuh. Sawetara jani ia me umur pitung tahun. Ia jani ngancap resep  ngulat bubu kerana sesai ajahine tekén pekakné. Kéto masih I Ubuh suba dueg mekena bubu pedidi. Ia suba keresep ngalih tongos masang bubu. Dije je ade tongos sisin pangkunge utawi ditukadé ané ada nyadnyad, ditu biasa ia nyelekang bubu, apang maan masih nyangkétan diakah padangé. Ditu mekerana jani sesai ia mulang bubu pedidi ngantinin ia I Pekak ané ngancan tua. Nuju rahina caniscara, I Ubuh nyiapin bakal mekena bubu. Uli semeng suba ia nyiapin umpan merupa jelati. Jelatiné ento katektek, tur olésine ditengah bubuné. Tetujon apang bubuné andih, ané ngaranayang udang muah bé lénan dot macelep katengah bubuné. Suba sanjo lantas ia katukadé. ditu lantas ia mekeno bubu. Petengé ento I Ubuh was-was sirepné. Ia ngacep-ngacep apang liu maan bé, apang ada adep kapeken.  Buin maniné rahine redité, sawetara jam nem semeng I Ubuh ka greson majalan katukadé. Ia ngangkid bubuné. Demen pesan kenehné, karana bubuné liu pesan misi bé. Sasubanné matanding-tanding lantas adepa ka peken. Kendel ia maan pipis liu. Séket rupiah abane buin mani bekel masuk, sisané buin satak rupiah penpene dicéléngan. Ento ngaranayang I Ubuh ngancan demen makena bubu. I Ubuh tusing ngarasayang kenyelné, karana sadina-dina nekaang pikolih. I Ubuh masih tusing engsap malajah apang tusing buta hurup care pekakné.
Kacerita jani semengan teka I Ubuh uli makena bubu. Bayuné takejut, karana bubuné tuah misi as-asan kapit yuyu muah tulang dogén. Sebet pesan kenehné. Pekakné sada makesiab nepukin semuné I Ubuh sedih kaketo, tur mesuang munyi. “Ubuh, to kénkén buka tumbén cening masebeng jengis? Biasané setata bingar yan teka uli ngangkid bubu.” I Ubuh sada adéng mesaut, “Pekak, pocol tiang tusing maan bé. Suba pasti ade anak mencanain bubun tiangé.” Kéto I Ubuh mesaut sedih.” Mesaut pekakné. “Nah da sangetan cening. Mani buin jumunin. Diguminé nak mule ada ruwe binéda. Jelék melah. Aget lacur. Lacur ya ibi cening sing maan, i maluan ya cening sai liu maan.” “ Sing kéto pekak. Kayang caniscara né tiang bakal makena buin. Lakar tongosin tiang bubuné petengé ento. Apa ya sekalan.” Kéto pasautné I Ubuh galak ngapi. ‘ nah yén kéto bayun cening, pekak nak nugtug dogén. Jani ngajeng malu apang sing gelem nyanan.
Gelisin satua énggal, suba koné rahine caniscara teka. I Ubuh suba tragia mekena bubu. Bubunné makejang kenaanga di tongosé ané melah. Sawetara jam dasa peteng, I Ubuh katukadé tur ngintip di batan abingé nganggar madik mangan. Pekakné nyelisib masih nuut. Kacarita tengah peteng, sagét ada anak gedé selem tur tegeh pesu uli tibuané. Gobanné aéng, awakné mabulu, bréngés, jenggotné lambih. I Ubuh mapineh tekén munyin pekakné. Né jeneng maadan Tonyo. Ia lantas kipak kipek. Limané ané lantang ngebét bubune I Ubuh, tur ngetogan isiné. Onyang bé ané misi dibubu amahe matah-matah. Sawetara ada limang bubu suba ke angkid, I Ubuh keseg-keseg maekin I Tonyo. Sube merasa pas, lantas bokné I Tonyo kaligseg, tur blakas ané mangan gelah i pekak anggarana di baongé I Tonyo.  
“ Ampura...ampura... sampunan tiang matiange. Kapok tiang...kapok.” Kéto munyiné I Tonyo ngidih pelih.  “O, cai ané dugase né ngamah isin bubun kainé,” kéto I Ubuh nemprat I Tonyo, sambil ngerasang mlinteng bok né, tur ngancan nekekang blakas di baong I Tonyo.  I Tonya takut tan kadi-kadi. Ngetor awakné baan jejehné, sambilanga ngidih olas lantas ia memunyi. “Ih raga nak alit, tiang ngidih olas tekén ragané. Do icang matiange. Icang nu demen hidup. Icang madan I Tonyo Tibu. Icang ané hidup ditibuné ené. Yén saja cai nulungin waké, waké kal sing engsap tekén anaké buka cai.” Kéto munyiné I Tonyo sambil nyembah-nyembah. Disubané kéto lantas I Ubuh mesaut.
“ Ih cai Tonyo Tibu. Waké madan I Ubuh. Waké nu masih madalem anaké buka cai, kala kéné. Suud nyen cai nyengkalén anaké buka waké, tur manusa lénan ané masang bubu, utawi ané memancing ditibuné. Kéto masih sing dadi ngéndahan i manusa ané satate nganggon yéh dini kayeh. Suba karesep ben cai.”
“ Ih Ubuh..., icang misadia ngisinin munyin ragané. Kéwala kéné, icang pang sing kapiutangan ajak ragané, né ada pipis bolong akéténg, anggon panyilur angkihan awaké. Pipisé ené meciri ragané maan nulungin awaké. Mani puan yén ragané nepukin pekéwéh, kaukin adan wakéné ping telu. Ditu kai ngewales olas ragané.”
“Nah yén suba akéto, cang nerima. Sakéwala apang mabukti. Yén pradé tusing, ditu angkihan cainé bakal juang icang”. I Ubuh lantas ngemel pipis bolong laut majalan mulih. Mara telung tindakan, toliha I Tonyo Tibu, sagét sube ilang. Kacarita I Ubuh teked jumahné. Pekakné suba malunan neked tur ngaé-ngaé sirep. Lantas I Ubuh nuturang undukné kéto. Pekakné lantas mesaut. “Ubuh melahang ngaba pipis bolong ané baang tonyané ento. Ento madan jimat, mingetin ukudan ceningé. Kocap yén ngelah jimat buka kéto, lakar nepukin sadia.” Lega pesan I Ubuh ningeh munyin pekakné. Sukat ia ngaba jimat, pejalan hidupné ajak i pekak rahayu, tur tusing taén kélangan isin bubu. Kacarita jani I Ubuh suba menék bajang.
Gelising satua, kacerita jani ada Sang Prabu. Sang Prabu ené ngelah putri jegég sakéwala sakit suba makela. Kanti jani tusing ade anaké nyegeran. Ditu lantas dané prabu nyangkepan bala manteri. Ide ngidih tetimbang para patih ajak makejang, kénkén carané apang seger dogén putrin idané. Liu suba tetimbang para patih. Ada ngorahin melukat, ngae ubad melakar umbi-umbian, loloh aji makudang-kudang don-donan. Onyo suba kejalanin. Sakéwala sungkan Ida anak isteri, tusing je ngeluungan nyang abedik. Sedih tur sungsut kayun sang prabu. Ri sedek dina anu, Ida sang prabu mapekayun jaga ngelaksanayang sayembara. Ban kajengahan sayembara nto mebuat pisan. Nyén je prasida nambanin putrin idané, mekanti seger oger kadi semula, ia lakar kerabian ajak putrin idané, tur keadegang nyeneng ratu. Ditu lantas para patih ngundang para panjak ajak makejang.
Jani suba ngawit sayembara ento. Makudang-kudang raja ané sakti-sakti suba nambanin. Abesik tuara ada ané nyegeran. Kacarita I Ubuh inget tekén pica pis bolong ané baange tekén I Tonyo Tibu. Ditu lantas ia meorahan ajak pekakné. Ben keléwat sayang pekakné ngateh I Ubuh ke puri. Neked di puri, makejang anaké nyoboin I Ubuh. Onyo tuare percaya tekén I Ubuh. I Ubuh lantas ngidih toyo a cangkir tekén pengayah puriné. Ditu lantas ia némpélan pis bolongé, tur dihatiné nyambat I Tonyo Tibu. Ih cai Tonyo Tibu. Yén saja cai inget tekén sumaya, jani anaké buka icang ngidih tulung, tulungin gelah apang ida anak agung isteri seger sekadi mula. Maro mapineh kéto, adi mesrabang sawa I Ubuh, cara ningeh munyi. Nah icang misadia nulungin. Baang anaké isteri nginum toyané pang telu, tur raupan pang telu. Disubané kéto lantas hilang munyiné. Tan pesangkan, ratu anak agung isteri seger sekadi mula. Anaké agung girang pesan. Lantas ida ngaé acara ramé-ramé bulan pitung dina ngadegan I Ubuh dadi raja. Mare ketatasan sujatiné I Ubuh wantah putran ida ring puri semeton, sané nyineb dugas puriné karejek tekén musuh.
Nah akéto satuan I Ubuh. Unteng satua ento wantah iraga mangda seleg megaé, bakti tekén rerame, tusing dadi nyelselin dewék lacur tur masewitra melah-melah.


Sunday, April 26, 2020


SIAP SELEM


Ané jani bapa bakal mesatua Siap Selem. Ada katuturan satua Siap Selem.  Siap Selem ngelah pianak lelima. Ané paling cerika tusing ngelah bulu madan I Doglagan. Sawai-wai Siap Selem ngempu pianakné ngalih amah-amahan minekadi tetani, beburon ané cenik-cenik muah beberekan tanah. Kasuén-suén merase sukeh I Siap Selem ngenepin amah-amahan buat panakné ané lelimo ento. Terus idepné ngalih amah-amahan ke dauh pangkung. Ditu ada tegalan linggah tur liu kayu-kayu ané gedé. Pasti sube liu ada lamekan muah tetani.  Siap Selem terus ngajakin pianakné. “panak-panak mémé ajak lelima, jalan jani ngalih amah-amahan dauh pangkung. Cai malu makeber seka besik, mémé terus nuut.”. Onyo suba pianakné presida makeber. Lantas Siap Selem nugtug.
Kacarite Siap Selem ajak pianakné seleg pesan ngalih amah-amahan. Tan pesangkan guminé suba sanjo. Uli dija kadén angin ngelinus tur hujané bales pesan. Siap Selem paling liatné. Ditu lantas ia nepukin kubu cenik. “panak-panak mémé ajak mekejang lan ditu dikubuné malu ngetis.”
“Kénkén yén mulih dogén mé. Tiang tusing demen masih nginep. Nyén kadén ngelah kubuné ento.” Kéto pesaut panakné ané paling kelih.
“Kéné wayan. Yén jani kal mulih, terang adin cainé ané doglag nto tusing nyidaang mekeber. To cingakin buluné sube cara mekules. Tané suba bedik. Kéto masih yén panak mémé ajak lelima mekelo meujanan, pasti suba lakar sakit.” Sesuban akéto mémé né memunyi, lantas panakné nuut. Siap Selem lantas ngungsi keumahé ané ada di sisin pangkungé ento.
 “Jero.. jero..., saposire  sané madué pondok niki, dados tiang milu maémbon?” kéto I Siap Selem metakon.” Lantas pesu ané ngelah umahé ento.  Boya ja sios wantah méong lua madan Méng Kuuk.
“Ngéong ngéong.. ih cai Siap Selem buin ngajak panak lelimoan, ngujang cai mai?”
“Jero Méong, ibusan tiang ngalih amah-amahan. Tan pesangkan gumine peteng tur hujan. Cén je tiang milu  maémbon apan pianak tiangé masih cenik-cenik.”
“Nah lamun suba buka kéto keneh mén Siap Selem lautang. Lan mai macelep ke umah tiangé.”. Ditu lantas Méng Kuuk ngajakin I Siap Selem ajak pianakné mulihan. Ujané tuun bales pesan, tur  ngaénang pangkungé blabar. 
Pesu kenehné corah Méng Kuuk, nepukin Siap Selem ajak pianakné. Jani sube awaké bakal ngerincikan daya, kénkén ben apang bakat dogén amah Siap Selem ajak pianakné. Ditu lantas Méng Kuuk  nanjénin Siap Selem apanga nginep di umahné. Tusing ade jalan lén masih apang pianakné selamet, Siap Selem nyak nginep. Petengné ento Siap Selem tusing nyidayang pules. Sing luung bayuné karana ia nawang Méng Kuuk sai dingeh masih ngamah siap. Tan pesangkan Siap Selem ningeh kriam-kriem munyiné Méng Kuuk marerembug ajaka pianakné.
“Cening ajak makejang, petengé ené iraga lakar pésta énak. Petengé ené, kan ada Siap Selem ajak pianakné.” kéto munyiné Méng Kuuk.
“Tiang baang teras ané olagan mé!” kéto pesaut panakné
“Tiang baang batisné masih mé!” pianakné ané lénan milu mesaut
Ningeh tutur Méng Kuuké ajak pianakné buka kéto, Siap Selem ngejer bayuné. Ia lantas nundunin pianak-pianakné.
“Ning bangun ning. Busan mémé ningeh Méng Kuuk bakal nagih ngamah iraga. Mai jani iraga megedi uling dini. Cening malu makeber nyanan Mémé ngemilunin. Dingehan perintah mémé. De grasa-grusu.” Lantas seka besik pianak Siap Selemé makeber ngecosin pangkung.
Brrr.. Burr.. Suuak… Kéto pianakné ané paling kelihan makeber. Méng Kuuk makesiab ningeh buka ade siap makeber.
“Apa ento Siap Selem?” metakon Méng Kuuk uling pulesané.
“Ento don timbulé ulung” kéto Siap Selem nyautin.
Brrr.. Burr.. Suuak… kéto pianakné lenan makeber.
“Apa buin ento Siap Selem?” Méng Kuuk buin metakon.
“Ento don tiingé ulung” pesautné Siap Selem.
Lantas seka besik pianakné Siap Selem makeber ngentasin pangkung. Méng Kuuk tusing buin metakon. Bisa ia suba tis pulesné. Jani enu Siap Selem tekén I Doglagan dogén di umahné Méng Kuuk. Mabesen lantas I Siap Selem tekén I Doglagan.
“Cening Doglagan, asane cening tusing nyidang makeber. Mémé masih tusing nyidang nyangkol cening. Jani Mémé lakar ngalahin cening dini. Nyanan yén lakar amaha tekén Méng Kuuk, duegang cening medaya. Orahang ebén ceningé nu pait, nu belig, sing pantes daar malu. Tundén Ia ngubuhin cening pang nganti tumbuh bulu. Yén suba tumbuh bulun ceningé, ditu lantas cening ngaé daya apang keberang malu apang jaenan dagingné.” Siap Selem merasa sedih ngalahin pianakné. Kéto masih I doglagan sedih kinkin lakar kalahine ajak méméné.
Gelisin satua enggal, lantas Siap Selem makeber ngentasin pangkung. Brrr.. Burr.. Suuak… kéto munyin pakeber Siap Selemé.
“Apa ento Siap Selem?” mtakon lantas Méng Kuuk. Tusing ada né nyautin. Ditu lantas Méng Kuuk nelokin pedemané I Siap Selem. Mekesiab lantas ia mare dapetanga tuah ada I Doglagan ditu.
“Béh, pasti busan ané orahange don-donan ulung ento boya ja lén wantah I Siap Selem tekén pianak-pianakné. Sing medaya Siap Selem medayo corah.
“Mémé, kanggoang dogén suba pitiké cenik ené daar” kéto panakné mamunyi. Ngejer  Doglagan ningeh munyiné I Kuuk. Lantas yo mamunyi.
“Duh méong ajak onyo, tiang nak suba nyerah. Kéwala kéné, do malu tiang ajenga jani. Apa kerana kéto, tiang kondén tumbuh bulu. Suba pasti ebén tiangé pait, belig, miwah ten jaen ajeng. Paling bagus ubuhin malu tiang nganti tumbuh bulu, ditu pasti daging tiangé empuk.”  Doglagan mautsaha madaya upaya apang sing amaha tekén Méng Kuuk lan pianak-pianakné. Lantas mesaut  Méng Kuuk.
“Beneh masih buka kéto. Apa buin irage ajak liu. Nah waké bakal ngubuhin cai. Kéwala do memauk”.
“Tiang kal sing memauk.” Kéto pesautné I doglagan. Lantas Méng Kuuk ngubuhin I Doglagan. I Doglagan wadahina guungan lan sabilang wai baanga ngamah. Gelising satua jani bulun I Doglagané suba tumbuh. Méng Kuuk lan pianakné suba cumpu bakal nampah I Doglagan dinané jani.
“Eh cai Doglagan, jani cai lakar amah kai”
“Nggih dados. Tiang meserah. Nanging kené, apang ebén tiangé jaenan, keberan malu tiang ping telu.” Kéto akalné I Doglagan apang ada selahné makeber binsepan.
Méng Kuuk lantas ngeberan I Doglagan. Prrrr. Prrrr. Prrrr. Pas keberan ping telu, makeber lantas I Doglagan. Joh pakeberné lantas ngenceg duur batuné. Méng Kuuk nguber I Doglagan lan tingalina  ngenceg duur batuné. Méng Kuuk nyagrep nanging I Doglagan ngénggalang makeber. Ané sagrepa I Méng Kuuk, boya ja lén tuah batu ané ngranaang giginé pungak. I Doglagan makeber sambilanga ngendingin I Méng Kuuk.
“Ngik ngak ngik nguk gigi pungak nyaplok batu. Ngik ngak ngik nguk, gigi pungak nyaplok batu.” I Siap Doglagan kejangat kejingit ngedékin Méng Kuuk ané bibihné pesu getih.
Nah kéto caritané Siap Selem. Unteng ceritané, i raga di guminé do medaya corah, melahan metimpal, do saling nyakitin. Kéto masih i raga apang duweg nganggon akal ané luung yén nepukin unduk anggon ngelawan anak medaya corah.


MÉN SUGIH AJAK MÉN TIWAS

Cucun-cucun pekak ajak onyo, sube suud melajah. Jani pekak bakal mesatua sekondén cucun-cucun pekak mesaré. Mai malu paekin pekak. Satuan pekak sing ja ado lén Mén Sugih ajak mén tiwas. Melahan ningehan. Di désa anu ada anak tua madan Mén sugih lan Mén Tiwas. Buka adané Mén Sugih ia sugih pesan, nanging demit. Ia ngelah bayu iri ati, jail tekén anak lacur, tur tusing dadi saingin kesugihané. Liu di désané ento anaké tusing demen tekén Mén Sugih. Buka adané Mén Tiwas pesan, nanging solahé melah, tusing taén jail tekén timpal. Liu pisagané kangen tur sayang ajak mén tiwas. Mén Tiwas jemet pesan megaé. Ia masih demen metulung ajak brayané. Anggon nyambung idupné, Mén Tiwas tuwah bisa maburuh. Gegaené sewai-wai Mén Tiwas tuwah ngalih sarwe kaljukut dialasé. Kéto masih ia ngumpulin kayu-kayu ané sube tuh, bakal adepa ka peken.
Kacerita nuju dina anu Mén Tiwas kemo ka umah né Mén Sugih ngidih api. Ditu lantas  Mén Tiwas masadok ajak Mén Sugih. “Mén Sugih, baang je tiang ngidih api, anggon tiang mapunpun pang nyak mekedus bungut paoné. Mén Sugih lantas nimpalin. “aluh to Mén Tiwas. De jek bates api, baas e kilo kal baang icang Mén Tiwas”. Kéto pesautne Mén Sugih. Disubané akéto, lantas Mén Tiwas macelep kapaoné Mén Sugih. Kondén danyuhné Mén Tiwas idup Mén Sugih malih mesuang raos. “Mén Tiwas, adi genit sajan duur icangé. Sekondén mulih alihin jep icang kutu. Masih nyai kondén ngelah baas”. Sebet pesan kenehné Mén Tiwas. Iye tusing demen mauyutan. Lantas Mén Tiwas ngalihin kutuné Mén Sugih. Sawetara jam sia, mara Mén Tiwas suud ngalihin kutu. Ditu lantas Mén Sugih ngemaang upah baas ekau Mén Tiwas. Mén Tiwas  ngéncolang mulih, lantas baasé ento jakana.
Mare sajan Mén Tiwas mulang nasi dikukusané, sagét ngéncol teka Mén Sugih tur mesaur banggras. “Mén Tiwas.... Mén Tiwas. Kénkén nyai tundén ngalihin kutu, jeg sing pragat gaé. Né not di duur i cangé nu kutuné buin tetelu”. Kéto munyiné Mén Sugih tur ngédéngan kutu ditelapak limané. Mén Tiwas makesiab kenehné. Ia tusing nyidang mesaut a buku. “ kéné jani. Waké ngemang nyai baas busan. Ulihang baasé jani. Upah nyai sing meragatan gaé”. Mesaut ya Mén Tiwas. “baasé busan suba jakan tiang. Suba dadi nasi. Ento ape dikukusané. “O..yén kéto sedeng luung. Jani nasi ento kal jemak icang”. Kéto pesaut né Mén Sugih, tur éncolang nyemak nasi, mebalik ke umahné. Sing ja nasi dogén abane mulih. Kayang kuskusané abana baan Mén Sugih. Subé sanjaan, Mén sugih bin teko ka umahné Mén Tiwas. “Mén Tiwas. Engsap waké nyai busan nyilih api. Mai ulihang masih apiné”. Mesaut yo Mén Tiwas. “tiang sing ngelah api jani Mén Sugih”. Mén Sugih masemu sebet. Monjong care bungut céléng. “nah kéné, saang a pesel dipunapi kal jemak icang, anggon pesilih”.  Ditu lantas gagésonan Mén Sugih nyemak saangné Mén Tiwas dipunapi, lantas kapupungan mebalik mulih. Mén Tiwas blegbegan tur bengong ngenehan bikas né Mén Sugih. Sebet pesan hatiné, tur nyesel tekén pedéwékané ané kaliwat lacur buke kéné.
Kacarita Mén Sugih suba manyi padi dicarikné duuran kangin. Mén Sugih merasa kéweh ngalih tukang tebuk, apang je ia ngelah baas jakane buin mani. Tuwah nak sing ngelah lek, Mén Sugih mulih keumahné Mén Tiwas. Buke ngényor Mén Sugih memunyi. “Mén Tiwas, oopin jek waké nebuk padiné nah. Baange je upah duang kau”. Kerane Mén Tiwas dot masih maan upah baas, ditu lantas ia meburuh nebuk padi. Kasuwén-suwén, telah sube padiné katebuk. Lantas Mén Tiwas maan upah baas. Sube sanikaon Mén Tiwas ngéncol mulih. Dot pesan ia ngelah nasi. Kaceritaan Mén Sugih, masih lakar nyakan. Sagét tepukine baasné misi latah. Mén Sugih branti, tur mulihné Mén Tiwas. “Mén Tiwas mai abo baasé. Pragat nyai sing bisa megaé”. Mén tiwas mesaut. “Mén Sugih, baasé ané busan suba jakan tiang”. Sing memunyi ape Mén Sugih ke paon, tur nyemak payuk jakan Mén Tiwas. Ngéncolan ia mejalan mulih nyuang  nasiné Mén Tiwas kayang payukné.
Sambil nyeselin déwék, Mén Tiwas semeng-semeng suba majalan ke alasé. Disubané neked dialas, ditu lantas ia metik-metik paku, ané biase adepe ka peken. Kéto masih Mén Tiwas milpilan carang kayu ané tuh-tuh, tur pesele kadi biasa. Suba mase kasereb, ditu Mén Tiwas masayuban dibetén kayuné ané rimbun. Makesiab bayuné Mén Tiwas ningeh krésék-krésék didon-donan ané rimbun. Aduh jani suba ade macan. Kénkén ben melaib. Jani suba déwéké bakal mati. Kéto pepinehné Mén Tiwas, tur awakné ngejer. Ngidem Mén Tiwas sambil komat-kamit nunas ring Sang Parama Kawi apang selamet. Mare Mén Tiwas mukak penyingakané, sagét diarepné suba ade kidang. Mén Tiwas tekejut, tur neletekan kidangé ento. Mén Tiwas takut meklisikan. Kidangé ento masih neletekan sajan Mén Tiwas,  tur ngomong, “Ih Mén Tiwas, apa kaalih ditu?” Mén Tiwas tekejut. Lantas iya me saut. “Tiang ngalih paku tekén saang. I kidang nimpalin. “Lakar anggon apa ngalih paku?” Masaut Mén Tiwas. “Lakar adep tiang ka peken. Anggon jukut masih abedik.” I kidang care makenyem. “nah kéné Mén Tiwas. Jani nyai baang nire gaé. Seluk  jep jit maniré. Ditu bakal ada baang manire pice tekén Mén Tiwas” Mén Tiwas bengong tur mapineh. Pice apa ye ade. Yén jit nak mesuang tai. Sing ade lénan kén ento. Nah api kéto jeg kal jalanin. Apo je penadiné. Kéto pepinehné Mén Tiwas. Ditu lantas Mén Tiwas ngepekin i kidang tur ngalihin jit né. Tusing mikir apa buin Mén Tiwas nyeluk jit né i kidang. Mara kedenga, bek limané misi mas tekén selaka. Saking girang, Mén Tiwas tusing nepukin i kidang sube ilang. Mén Tiwas bengong tur kumat-kamit matur suksma. Gagésonan Mén Tiwas mulih. Mén Tiwas demen pesan. Ia lantas ke pandé, nundén ngaé gelang, bungkung tekén kalung. Mén Tiwas jani sugih liu ngelah mas slake. Makejang pianakné  jani bungah, magelang, mabungkung, makalung emas.
Gelisin satua énggal. Mén Tiwas ka peken mebelanja. Ditu tepukina Mén Tiwas tékén Mén Sugih. Mén Sugih makesiab nepukin pianakné Mén Tiwas sarwa bungah nganggo emas-emasan.  Mén Sugih cara delak-delik ngiwasin pianaké men tiwas. Sasubané Mén Tiwas neked jumah, tan pradé Mén Sugih ngéncol ka umahné Mén Tiwas. Ditu lantas ia metakon ngényor.“ Mén Tiwas dije nyai maan mas lan slake buka akéto. Angob masih icang nepukin. Orahin nak icang pang patuh masih icang care nyai.” Mén Tiwas nak mula sing taén sigug ajak anak, lantas mesaut. “Kéné Mén Tiwas, ibi tiang kaalasé ngalih saang  lan lakar jukut. Sagét ada kidang, nundén nyeluk jitné. Lantas seluk tiang, ditu maan emas tekén slake.” Mara kéto Mén Sugih ngéncolang mulih.
Maninné Mén Sugih ngemalunin luas ka alasé. Mén Sugih nyaru-nyaru care anaké tiwas. Ditu ia krasak-krosok ngalih saang tekén paku. Sagét teka i kidang, tur matakon, “Nyén ento ditu krasak krosok?” Mén Sugih mesaut buka anak sedih, sambil ngepekin i kidang. “Tiang Mén Tiwas, uli ibi tiang tuara nyakan. Sakit pesan basang tiangé.” Mesaut i  kidang, “Ih Mén Tiwas, mai pekin icang. Terus seluk jit icangé!” Mare mamunyi kéto i kidang, kendel pesan kenehné Mén Sugih. Magegeson Mén Sugih nyeluk jitné i kidang. Mara macelep limanné Mén Sugih, lantas mekijem jitné i kidang, tur melaib. Mén Sugih paida abana ka bet ané liu masih duiné. Mén Sugih ngeling tur katulung-tulung. “aduh...aduh....Nunas ampura, nunas ampura, kelésan liman  tiangé! Tiang kapok, tiang kapok!” makelo masih Mén Sugih kalinderan. Suba neked dipangkungé, ditu lantas Mén Sugih kacemplungan. Awakné belus tur liu metatu uyak duwin kétkét. Mén Sugih ngeling sig-sigan. Megopoh-gopoh ia mebalik mulih. Kacerita Mén Sugih suba jumah tur lantas ia sakit makelo.. “Nah kéto satuan pekaké tekén cucun-cucun pekak. Sing dadi cening angkuh, degag, iri ati tur loba di guminé. Melahan mesaing ajak timpal. Jalan jani sirep, né subo madan peteng.”





 DÉWI SERI

Kacarita dugas guminé imaluan utawi gumi wayah, i manusa wantah ngajeng sehananin isin gumi berupa umbi-umbian, buah-buahan, don-donan lan ané tiosan. Koné dugasé ento tusing ada madan padi. Tanaman padi kocap taneman para déwata ané ada di khayangan tur keajeng tekén para dewata. Duk rerahinan sané becik, ditu lantas ada déwa déwi kahyangan dot pesan masesanjan ke guminé. Déwa déwi punika kekawal antuk para dayang lan maha patih. Disubané neked di gumi, angob masih nyingak sarwa tetanduran gadang ngalub mecihne guminé gemuh. Sakéwala ten wénten kecingakin ada padi. Kacarita déwa déwi ngicenin tokoh  pemuda I Darma rawuh kekhayangan tur nyingakin ané madan padi. Makesuen ring khayangan I Darma angob pisan tekén bon nyangluh nasiné ané kalebengin, tur makite pesan ia nyicipin rasan nasiné ento.
I Darma lantas mapineh. Kénkén carané apang nawang pulah palih miara ané madan padi. Lantas medasar keneh ané seken ia nangkil tekén Déwi Sri pinaka Dewi Padi. Gelisin unduk, I Darma suba diarep Déwi Sri, tur memunyi. “Ratu..., meled pesan manah titiang mangde prasida wewehin rahina titiang megenah ring khayangan, riantukan titiang jagi melajahan awak indik pula-pali nanem padi”. Déwi Sri raris nyaurin. “Nah yéning buka kéto keneh cainé gelah lakar ngisinin lan misadia ngajahin anaké buka cai.”
Kacarita mangkin Déwi Sri ngajahin I Darma. Kapertama, sekondén melajah nanem padi, ia kaajahin ngelampit lan nyuburan tanah. Ané angga ngelampit wantah kebo utawi sampi. Alatnyané keadanin luku.  Selantur tanah carik keratoan nganggo garu. Tioasan ento keajahin ngemburan tanah, nyarangin carik, nanem padi, mejukut, nampadin muah sané tiosan nganteg padi suba kuning. Selantur keajahin mederep nganggon ani-ani. Kéto masih nebuk lan ngingsah padi apang dadi baas lakar jakan.
Sampun suwé I Darma nongos dikhayangan. Makejang gegaéné dicarik suba kaplajahin tur suba karesepang. Raris Betari Dewi Sri ngelémékin anaké I Darma. Kéné penikan idané.” Ih anaké buka cening Darma.  Jani kema suba cening mewali ke mercepada. Nira suba sumeken tatas cening suba keresep unduk-unduk pepelajahan ané suba lewat. Né aba benih padi limang bulih. Pelajahin malu dimercapada.”. Disubané kéto, buin mani semeng, I Darma nunas cap ring Ida Batari Sri apang prasida kemercepada. Ditu lantas I Darma ke cap tur prasida makeber ke mercapada. Kacarita tan kauningin olih Ida Déwi  Sri, I Darma nyemak a gemel bibit padiné. Teked dimercapada bibit padiné kaeduman tekén petaniné. Ditu lantas padi dicariké dadi liu, makudang-kudang héktar. Sesampun padiné kuning, kacerita déwa-déwi ring khayangan mesesanjan kamercapada. Kacingakin terus liu pesan ada padi suba kuning tur luung pesan. Ditu lantas Dewi Sri kanikain.
 “Ratu Déwi Sri, ring mercapada akéh pisan wénten padi, tur sampun kuning ring cariké. Indayang ratu turun kamercapada.”Sesampun polih pesadok akéto, Déwi Sri turun ke mercepada. Ida mekesiab nyingakin padiné kuning di cariké sané linggah. Ditu lantas Déwi Sri ngeruruh I Darma tur nganika. “Ih cai manusa corah, gedé pesan salah cainé. Tan pesangkan cai nyemak padi dikhayangan. Sakéwale gelah tusing nawang.” Ditu lantas I darma ngejer. Masa pesan ia keliwat salah. “Ampun ratu betari. Iwang sampun titiang. Sakéwanten manah titiang wantah metulung sareng nyaman-nyaman titiang ring mercepada mangda ipun prasida ngajeng nasi, tur mangde raris ipun siteng megarapan tur nénten keni panyungkan. Sakéwanten titiang merasa tekén déwék iwang pesan, raris dande napi je katiba ring sikian titiang, titiang nyukserahan déwék.”
Sesampun ada pisadok I Darma buka kéto, Betari Déwi Sri merasa sungsut masih manah ida, riantukan napi sané ketelataran olih i manusa mebuat pesan. Raris ida ngawéntenan wecana.
“Nah...kéné jani manusa. Nira nerima apa ané keorahan busan. Sakéwale kéné. Cai jani ngorahin manusané ajak makejang pewarah-warah nira.”
“Kapertama, saluwiring i manusa dadi memula padi, tur ngajeng hasil padi merupa beras, sakéwala melahan miara pejalan toyo berupa celabah, temuku, talikunda utawi miara padi apang melah.”
“Kaping dua, buin pidan padiné ento apang kemanyi disuba pantesné, tur ngangé senjata ani-ani ané suba baang nira. Do pesan nyen ngutang baas utawi nasi.”
“Tetelu, to ade masih beburon cara kedis, balang lan ané tiosan, baang masih nyicipin bedik-bedik, karana ento onyo masih gelah ngelahan unén-unén.”
Sesampun nganika akéto, raris Ida Déwi Sri, ngeregep tur macuwet nyujur khayangan. Asapunika satua Déwi Sri. Unteng satua puniki, mangdané, iraga sareng sami, sapunapi antuk padi pinaka anggén ajeng-ajengan becik kapiara, sekadi iraga ngerawat taneman tiosan, utawi yén binayang kadi ngerawat anaké alit. Taler tetep nganggén tetuek gumi, ritatkala metaneman. Nyénin mani puan iraga imanusa tusing bisa miara isin gumi lan guminé, pastika sampun bencana katibén.