Tuesday, April 28, 2020
Monday, April 27, 2020
BAWANG TEKÉN KESUNA
BAWANG TEKÉN KESUNA
Kacarita wéntén kaluarga madan
Pan Asih Lan Mén Asih. Kaluarga puniki meduwé pondok ditengah tegalan. Meraab
baan somi tur matémbok baan bedég, kaluarga puniki stata rukun. Mén Asih ngelah
panak dadua madan I Bawang lan I Kesuna. Kacarita jani pianakné suba madan
kelih sawatara maumur molas tiban. Ditu lantas pianakné suba cager magarapan,
nulungin Mén Asih minakadi, ngalih yéh, mangin kucit, kéto masih nebuk padi. Sakéwala
I Kesuna nu jemetan megai tekén I Bawang. Kéto masih I Kesuna tusing demen
mamauk tur tusing loba. Yén I Bawang mebalik. Ia liu akalné, tur rengka. Sedek
dina anu, méméné bakal kapeken, mabalanja sahananing ané anggon ngerahinin
purnama buin puan. Sakondén mejalan ia ngelunin pianak né.
“Luh Bawang...Luh Kesuna, mai
malu paekin mémé.” Jani mémé bakal kapeken. Ingetan mangin ngamah kucité, tur
tebuk padiné ané tuunan tekén i bapa uli jineng busan.” Buka dadua pianakné
maanggukan.
Kacarita jani I Bawang ajak I Kasina,
mapaitungan ngedum gaé. Kéné abetné I Bawang.
“Kasuna, mo jani bangin malu
kucité ngamah. Icang je milpilan padi bakal tebuk.” Ditu lantas I Kasuna, nyemak
amahan céléng abane katebo. Demen pesan ia nepukin kucité suba gedé tur mokoh.
Pasti kayang galungané bakal mael payu. Ada anggon meli baju baru. Kéto idepné
I Kasuna. Kacarita I Bawang ngelén ulat. Saling ke nebuk padi, padiné nu
mabrarakan di natahé. Bes sayang tekén nyamané, I Kesuna lantas nebuk padiné
diketungan. I Bawang cara nak ngemilunin, sakéwale ulungan lesungé kapah sajan.
Suba telah ben nebuk padiné, apang bersih baasé, pasti perlu tapinin. Ditu
lantas I Bawang Buin Ngaé Daya.
“Bawang, jadi tapinin baasé
ento. Icang kal kayeh malu. Genit pesan awaké. Binjep icang je nugtugan tur
mempen dipuluné.” Tan pesangkan I Bawang malaib kayeh kapancorané. Telah kone
bayuné I Bawang nyemak gaé. Asan nyemang yéh ecangkir ia tuara maan. Yén I
Bawang, makelo pesan manjus di beji. Ia suba nebak suud kayeh pasti méméné
bakal teko.
Kacerita, I Kesuna suba suud magaé.
Ia lantas maorahan tekén I Bawang bakal manjus. Disubané I Kesuna joh mejalan,
sagét méméné neked jumah. Ditu lantas I Bawang ngaé akal. Kulitne ane nu belus
buin jemakange yeh apang cara anake mapelu. Memene terus metakon.
“ Bawang, cening ajak pedidi
busan nyemak gaéné. Kéto ngenah mapeluh tur lemet.”
“Nggih mémé. I Kesuna nak ya
dayo. Tiang kalahina manjus uling tuni pesan. Disubané maan pasadu kéto, méméné
branti tekén I Kasuna. Kondén maan I Kasuna mamunyi, méméné suba nigtig tur
nundung I Kasuna magedi uli jumah.
Gelisan satua, I Kasuna
murang-murang lampah. Kacarita ia suba neked ditengah alasé. Ditu lantas ia
mapangenan tekén awak. Ngujang jelék pesan nasib tiang. Monto baan megaé, i mémé
las ngusir tiang. Bes kekenyel nyeriep
iya I Bawang. Sagét ia ningeh munyin cerucuk di duur kayuné. Ia angob tekén warnan
kedis crukcuk kuning gading, tur munyiné luung pesan. Lantas I Kasuna mamunyi.
“Ih cai cerucuk, tulungin jep
gelah. Sebet pesan hatin gelah. Tusing buin ngelah rerama. Yén cai olas, patuk
jep duur tiangé, kéto masih penyingakan tiangé. Apang sepalanan lantas tiang
mati ditengah alasé.” Kéto I Kasuna ngorahin Crukcuk Kuning.
Tan pesangkan I Crukcuk Kuning makeber
ngepekin I Kesuna. Ditu lantas ia metinggah di duur I Kasuna. I Kasuna suba las
carya. Jani suba tiang bakal mati. Lantas ia ngidem. I Crukcuk Kuning lantas
matol duur I Kasuna. Terus masih kupingné, baongné, limané. I Kasuna tusing
ngarasayang sakit. Sagét mara kedat. Di duur suba ada bunga emas. Di baongné
misi kalung gedé pesan. Dilimané kalilit gelang emas. Kéto masih dikuping lan
dijeriji misi sumpel emas lan bungkung emas. Suba suud keto I Cerucuk Kuning
makeber tur hilang.
Kacarita jani I Kasuna mulih
kaumahné. Ia inget tekén mémé bapané muah I Bawang. Neked jumah, I Bawang angob
tekén I Kesuna ané liu nganggo emas-emasan. Ditu lantas méméné tundéne ngerayu,
apang nawang dija I Kasuna maan. I Kasuna nak polos lantas ngorahin, emas ento
ke baang olih Cerucuk kuning di tengah alasé. Ditu lantas ia ngajak ke alas.
Disubané ditengah alas, ia ngeluhin I Cerucuk Kuning. Lantas I Bawang nunden
nyotot awakné. I Bawang lantas ngidem. Makejang awakné I Bawang kacotot. Ditu
lantas ada kalung marupa lelipi. Jeriji misi celedu. Di kupingné misi lelipan.
Mara ngedat I Bawang takejut. Ia jerit-jerit ngidih tulung. Mesaur I Cerucuk
Kuning.
“Ih nyai Bawang, né suba solah
nyainé ané dueg ngaé daya. Tusing satia
kén munyi. Tusing pesan bisa ningehan munyin rerama. Tur tusing sayang tekén tugelan.”
“Kapok...kapok tiang jero. Kelésin
baburoné ené. Tiang bakal suud medaya kakéto.” Kéto munyiné I Bawang sambil
ngejer.
“Nah, yén suba saja keto waké
bakal nelahin baburoné ento. Sakéwala apang saja nyen suud.”
Akesabyan baburon ané pagelayut
di awak I Bawang suba hilang. Lantas ia ngidih pelih tekén I Kesuna, kéto masih
ajak méméné. Nah cerik-cerik ajak makejang, sing dadi ngaé daya, tusing satia kén
munyi, tusing bisa ningehan munyin rerama, tur tusing sayang tekén tugelan.
I UBUH
Kacaritaan jani satua,
anak ubuh. Buka adané I Ubuh, kerana nu cerik suba kalahina mati baan meme
bapanné. Kacarita ané jani I Ubuh tuah ajaka tekén pekakné. Ditu ia ajak dadua
ngoyong di kubu réod sisin cariké. Geginan pekakné sai-sai makena bubu dicariké
muah di tukadé. I Ubuh sedina-dina masih milu ngalih saang anggone melelebeng
tekén pekakné. Nuju masan mekena bubu, I Ubuh sai ajaka tekén pekakné. Ia demen
pesan nutug anak makena bubu, wiréh sai maan lindung, yuyu, nyalyan muah udang.
Kasuén-suén I Ubuh suba
nugtug tuuh. Sawetara jani ia me umur pitung tahun. Ia jani ngancap resep ngulat bubu kerana sesai ajahine tekén pekakné.
Kéto masih I Ubuh suba dueg mekena bubu pedidi. Ia suba keresep ngalih tongos
masang bubu. Dije je ade tongos sisin pangkunge utawi ditukadé ané ada
nyadnyad, ditu biasa ia nyelekang bubu, apang maan masih nyangkétan diakah
padangé. Ditu mekerana jani sesai ia mulang bubu pedidi ngantinin ia I Pekak ané
ngancan tua. Nuju rahina caniscara, I Ubuh nyiapin bakal mekena bubu. Uli
semeng suba ia nyiapin umpan merupa jelati. Jelatiné ento katektek, tur olésine
ditengah bubuné. Tetujon apang bubuné andih, ané ngaranayang udang muah bé lénan
dot macelep katengah bubuné. Suba sanjo lantas ia katukadé. ditu lantas ia
mekeno bubu. Petengé ento I Ubuh was-was sirepné. Ia ngacep-ngacep apang liu
maan bé, apang ada adep kapeken. Buin
maniné rahine redité, sawetara jam nem semeng I Ubuh ka greson majalan katukadé.
Ia ngangkid bubuné. Demen pesan kenehné, karana bubuné liu pesan misi bé. Sasubanné
matanding-tanding lantas adepa ka peken. Kendel ia maan pipis liu. Séket rupiah
abane buin mani bekel masuk, sisané buin satak rupiah penpene dicéléngan. Ento
ngaranayang I Ubuh ngancan demen makena bubu. I Ubuh tusing ngarasayang kenyelné,
karana sadina-dina nekaang pikolih. I Ubuh masih tusing engsap malajah apang
tusing buta hurup care pekakné.
Kacerita
jani semengan teka I Ubuh uli makena bubu. Bayuné takejut, karana bubuné tuah
misi as-asan kapit yuyu muah tulang dogén. Sebet pesan kenehné. Pekakné sada
makesiab nepukin semuné I Ubuh sedih kaketo, tur mesuang munyi. “Ubuh, to kénkén
buka tumbén cening masebeng jengis? Biasané setata bingar yan teka uli ngangkid
bubu.” I Ubuh sada adéng mesaut, “Pekak, pocol tiang tusing maan bé. Suba pasti
ade anak mencanain bubun tiangé.” Kéto I Ubuh mesaut sedih.” Mesaut pekakné.
“Nah da sangetan cening. Mani buin jumunin. Diguminé nak mule ada ruwe binéda.
Jelék melah. Aget lacur. Lacur ya ibi cening sing maan, i maluan ya cening sai
liu maan.” “ Sing kéto pekak. Kayang caniscara né tiang bakal makena buin.
Lakar tongosin tiang bubuné petengé ento. Apa ya sekalan.” Kéto pasautné I Ubuh
galak ngapi. ‘ nah yén kéto bayun cening, pekak nak nugtug dogén. Jani ngajeng
malu apang sing gelem nyanan.
Gelisin satua énggal,
suba koné rahine caniscara teka. I Ubuh suba tragia mekena bubu. Bubunné makejang
kenaanga di tongosé ané melah. Sawetara jam dasa peteng, I Ubuh katukadé tur ngintip
di batan abingé nganggar madik mangan. Pekakné nyelisib masih nuut. Kacarita
tengah peteng, sagét ada anak gedé selem tur tegeh pesu uli tibuané. Gobanné aéng,
awakné mabulu, bréngés, jenggotné lambih. I Ubuh mapineh tekén munyin pekakné.
Né jeneng maadan Tonyo. Ia lantas kipak kipek. Limané ané lantang ngebét bubune
I Ubuh, tur ngetogan isiné. Onyang bé ané misi dibubu amahe matah-matah.
Sawetara ada limang bubu suba ke angkid, I Ubuh keseg-keseg maekin I Tonyo.
Sube merasa pas, lantas bokné I Tonyo kaligseg, tur blakas ané mangan gelah i
pekak anggarana di baongé I Tonyo.
“ Ampura...ampura...
sampunan tiang matiange. Kapok tiang...kapok.” Kéto munyiné I Tonyo ngidih
pelih. “O, cai ané dugase né ngamah isin
bubun kainé,” kéto I Ubuh nemprat I Tonyo, sambil ngerasang mlinteng bok né,
tur ngancan nekekang blakas di baong I Tonyo. I Tonya takut tan kadi-kadi. Ngetor awakné
baan jejehné, sambilanga ngidih olas lantas ia memunyi. “Ih raga nak alit,
tiang ngidih olas tekén ragané. Do icang matiange. Icang nu demen hidup. Icang
madan I Tonyo Tibu. Icang ané hidup ditibuné ené. Yén saja cai nulungin waké,
waké kal sing engsap tekén anaké buka cai.” Kéto munyiné I Tonyo sambil
nyembah-nyembah. Disubané kéto lantas I Ubuh mesaut.
“ Ih cai Tonyo Tibu.
Waké madan I Ubuh. Waké nu masih madalem anaké buka cai, kala kéné. Suud nyen
cai nyengkalén anaké buka waké, tur manusa lénan ané masang bubu, utawi ané
memancing ditibuné. Kéto masih sing dadi ngéndahan i manusa ané satate nganggon
yéh dini kayeh. Suba karesep ben cai.”
“ Ih Ubuh..., icang
misadia ngisinin munyin ragané. Kéwala kéné, icang pang sing kapiutangan ajak
ragané, né ada pipis bolong akéténg, anggon panyilur angkihan awaké. Pipisé ené
meciri ragané maan nulungin awaké. Mani puan yén ragané nepukin pekéwéh, kaukin
adan wakéné ping telu. Ditu kai ngewales olas ragané.”
“Nah yén suba akéto,
cang nerima. Sakéwala apang mabukti. Yén pradé tusing, ditu angkihan cainé
bakal juang icang”. I Ubuh lantas ngemel pipis bolong laut majalan mulih. Mara
telung tindakan, toliha I Tonyo Tibu, sagét sube ilang. Kacarita I Ubuh teked
jumahné. Pekakné suba malunan neked tur ngaé-ngaé sirep. Lantas I Ubuh nuturang
undukné kéto. Pekakné lantas mesaut. “Ubuh melahang ngaba pipis bolong ané baang
tonyané ento. Ento madan jimat, mingetin ukudan ceningé. Kocap yén ngelah jimat
buka kéto, lakar nepukin sadia.” Lega pesan I Ubuh ningeh munyin pekakné. Sukat
ia ngaba jimat, pejalan hidupné ajak i pekak rahayu, tur tusing taén kélangan
isin bubu. Kacarita jani I Ubuh suba menék bajang.
Gelising satua,
kacerita jani ada Sang Prabu. Sang Prabu ené ngelah putri jegég sakéwala sakit
suba makela. Kanti jani tusing ade anaké nyegeran. Ditu lantas dané prabu
nyangkepan bala manteri. Ide ngidih tetimbang para patih ajak makejang, kénkén
carané apang seger dogén putrin idané. Liu suba tetimbang para patih. Ada
ngorahin melukat, ngae ubad melakar umbi-umbian, loloh aji makudang-kudang
don-donan. Onyo suba kejalanin. Sakéwala sungkan Ida anak isteri, tusing je
ngeluungan nyang abedik. Sedih tur sungsut kayun sang prabu. Ri sedek dina anu,
Ida sang prabu mapekayun jaga ngelaksanayang sayembara. Ban kajengahan
sayembara nto mebuat pisan. Nyén je prasida nambanin putrin idané, mekanti
seger oger kadi semula, ia lakar kerabian ajak putrin idané, tur keadegang
nyeneng ratu. Ditu lantas para patih ngundang para panjak ajak makejang.
Jani suba ngawit sayembara
ento. Makudang-kudang raja ané sakti-sakti suba nambanin. Abesik tuara ada ané
nyegeran. Kacarita I Ubuh inget tekén pica pis bolong ané baange tekén I Tonyo
Tibu. Ditu lantas ia meorahan ajak pekakné. Ben keléwat sayang pekakné ngateh I
Ubuh ke puri. Neked di puri, makejang anaké nyoboin I Ubuh. Onyo tuare percaya
tekén I Ubuh. I Ubuh lantas ngidih toyo a cangkir tekén pengayah puriné. Ditu
lantas ia némpélan pis bolongé, tur dihatiné nyambat I Tonyo Tibu. Ih cai Tonyo
Tibu. Yén saja cai inget tekén sumaya, jani anaké buka icang ngidih tulung, tulungin
gelah apang ida anak agung isteri seger sekadi mula. Maro mapineh kéto, adi
mesrabang sawa I Ubuh, cara ningeh munyi. Nah icang misadia nulungin. Baang
anaké isteri nginum toyané pang telu, tur raupan pang telu. Disubané kéto lantas
hilang munyiné. Tan pesangkan, ratu anak agung isteri seger sekadi mula. Anaké
agung girang pesan. Lantas ida ngaé acara ramé-ramé bulan pitung dina ngadegan
I Ubuh dadi raja. Mare ketatasan sujatiné I Ubuh wantah putran ida ring puri
semeton, sané nyineb dugas puriné karejek tekén musuh.
Nah akéto satuan I
Ubuh. Unteng satua ento wantah iraga mangda seleg megaé, bakti tekén rerame, tusing
dadi nyelselin dewék lacur tur masewitra melah-melah.
Sunday, April 26, 2020
SIAP SELEM
Ané
jani bapa bakal mesatua Siap Selem. Ada katuturan satua Siap Selem. Siap Selem ngelah pianak lelima. Ané paling
cerika tusing ngelah bulu madan I Doglagan. Sawai-wai Siap Selem ngempu pianakné
ngalih amah-amahan minekadi tetani, beburon ané cenik-cenik muah beberekan
tanah. Kasuén-suén merase sukeh I Siap Selem ngenepin amah-amahan buat panakné
ané lelimo ento. Terus idepné ngalih amah-amahan ke dauh pangkung. Ditu ada
tegalan linggah tur liu kayu-kayu ané gedé. Pasti sube liu ada lamekan muah
tetani. Siap Selem terus ngajakin
pianakné. “panak-panak mémé ajak lelima, jalan jani ngalih amah-amahan dauh
pangkung. Cai malu makeber seka besik, mémé terus nuut.”. Onyo suba pianakné
presida makeber. Lantas Siap Selem nugtug.
Kacarite
Siap Selem ajak pianakné seleg pesan ngalih amah-amahan. Tan pesangkan guminé
suba sanjo. Uli dija kadén angin ngelinus tur hujané bales pesan. Siap Selem paling
liatné. Ditu lantas ia nepukin kubu cenik. “panak-panak mémé ajak mekejang lan
ditu dikubuné malu ngetis.”
“Kénkén
yén mulih dogén mé. Tiang tusing demen masih nginep. Nyén kadén ngelah kubuné ento.”
Kéto pesaut panakné ané paling kelih.
“Kéné
wayan. Yén jani kal mulih, terang adin cainé ané doglag nto tusing nyidaang
mekeber. To cingakin buluné sube cara mekules. Tané suba bedik. Kéto masih yén
panak mémé ajak lelima mekelo meujanan, pasti suba lakar sakit.” Sesuban akéto mémé
né memunyi, lantas panakné nuut. Siap Selem lantas ngungsi keumahé ané ada di
sisin pangkungé ento.
“Jero..
jero..., saposire sané madué pondok
niki, dados tiang milu maémbon?” kéto I Siap
Selem metakon.” Lantas pesu ané ngelah umahé ento. Boya ja sios wantah méong lua madan Méng Kuuk.
“Ngéong
ngéong.. ih cai Siap Selem buin ngajak panak lelimoan, ngujang cai mai?”
“Jero
Méong, ibusan tiang ngalih amah-amahan. Tan pesangkan gumine peteng tur hujan.
Cén je tiang milu maémbon apan pianak
tiangé masih cenik-cenik.”
“Nah
lamun suba buka kéto keneh mén
Siap Selem lautang. Lan mai macelep ke umah tiangé.”.
Ditu lantas Méng Kuuk ngajakin I Siap Selem ajak pianakné
mulihan. Ujané tuun bales pesan, tur ngaénang
pangkungé blabar.
Pesu
kenehné corah Méng Kuuk, nepukin Siap Selem ajak pianakné. Jani sube awaké
bakal ngerincikan daya, kénkén ben apang bakat dogén amah Siap Selem ajak
pianakné. Ditu lantas Méng Kuuk nanjénin
Siap Selem apanga nginep di umahné. Tusing ade jalan lén masih apang pianakné
selamet, Siap Selem nyak nginep. Petengné ento Siap Selem tusing nyidayang
pules. Sing luung bayuné karana ia nawang Méng Kuuk sai dingeh masih ngamah
siap. Tan pesangkan Siap Selem ningeh kriam-kriem munyiné Méng Kuuk marerembug
ajaka pianakné.
“Cening
ajak makejang, petengé ené iraga lakar pésta énak.
Petengé
ené, kan ada Siap Selem ajak pianakné.” kéto
munyiné Méng Kuuk.
“Tiang
baang teras ané olagan mé!” kéto pesaut panakné
“Tiang
baang batisné masih mé!” pianakné
ané
lénan milu mesaut
Ningeh
tutur Méng Kuuké ajak pianakné
buka kéto,
Siap Selem ngejer bayuné. Ia lantas nundunin pianak-pianakné.
“Ning
bangun ning. Busan mémé ningeh Méng Kuuk bakal nagih ngamah iraga. Mai jani
iraga megedi uling dini. Cening malu makeber nyanan Mémé
ngemilunin. Dingehan perintah mémé. De grasa-grusu.” Lantas seka besik pianak
Siap Selemé makeber ngecosin pangkung.
Brrr..
Burr.. Suuak… Kéto pianakné
ané
paling kelihan makeber. Méng Kuuk makesiab ningeh buka ade siap makeber.
“Apa
ento Siap Selem?” metakon Méng Kuuk uling pulesané.
“Ento
don timbulé ulung” kéto Siap Selem nyautin.
Brrr..
Burr.. Suuak… kéto pianakné
lenan makeber.
“Apa
buin ento Siap Selem?” Méng Kuuk buin metakon.
“Ento
don tiingé ulung” pesautné Siap Selem.
Lantas
seka besik pianakné Siap Selem makeber ngentasin pangkung. Méng Kuuk tusing
buin metakon. Bisa ia suba tis pulesné. Jani enu Siap Selem tekén I Doglagan
dogén di umahné Méng Kuuk. Mabesen lantas I Siap Selem tekén I Doglagan.
“Cening
Doglagan, asane cening tusing nyidang makeber. Mémé masih tusing nyidang
nyangkol cening. Jani Mémé lakar ngalahin cening dini. Nyanan yén lakar amaha
tekén Méng Kuuk, duegang cening medaya. Orahang ebén ceningé nu pait, nu belig,
sing pantes daar malu. Tundén Ia ngubuhin cening pang nganti tumbuh bulu. Yén
suba tumbuh bulun ceningé, ditu lantas cening ngaé daya apang keberang malu
apang jaenan dagingné.” Siap Selem merasa sedih ngalahin pianakné. Kéto masih I
doglagan sedih kinkin lakar kalahine ajak méméné.
Gelisin
satua enggal, lantas Siap Selem makeber ngentasin pangkung. Brrr.. Burr..
Suuak… kéto munyin pakeber Siap Selemé.
“Apa
ento Siap Selem?” mtakon lantas Méng Kuuk. Tusing ada né nyautin. Ditu lantas Méng
Kuuk nelokin pedemané I Siap Selem. Mekesiab lantas ia mare dapetanga tuah ada
I Doglagan ditu.
“Béh,
pasti busan ané orahange don-donan ulung ento boya ja lén wantah I Siap Selem
tekén pianak-pianakné. Sing medaya Siap Selem medayo corah.
“Mémé,
kanggoang dogén suba pitiké cenik ené daar” kéto panakné mamunyi. Ngejer Doglagan ningeh munyiné I Kuuk. Lantas yo
mamunyi.
“Duh
méong ajak onyo, tiang nak suba nyerah. Kéwala kéné, do malu tiang ajenga jani.
Apa kerana kéto, tiang kondén tumbuh bulu. Suba pasti ebén tiangé pait, belig,
miwah ten jaen ajeng. Paling bagus ubuhin malu tiang nganti tumbuh bulu, ditu
pasti daging tiangé empuk.” Doglagan
mautsaha madaya upaya apang sing amaha tekén Méng Kuuk lan pianak-pianakné. Lantas
mesaut Méng Kuuk.
“Beneh
masih buka kéto. Apa buin irage ajak liu. Nah
waké bakal ngubuhin cai. Kéwala do memauk”.
“Tiang
kal sing memauk.” Kéto pesautné
I doglagan. Lantas Méng Kuuk ngubuhin I Doglagan. I Doglagan wadahina guungan
lan sabilang wai baanga ngamah. Gelising satua jani bulun I Doglagané suba
tumbuh. Méng Kuuk lan pianakné suba cumpu bakal nampah I Doglagan dinané jani.
“Eh
cai Doglagan, jani cai lakar amah kai”
“Nggih
dados. Tiang meserah. Nanging kené, apang ebén tiangé jaenan, keberan malu tiang
ping telu.” Kéto akalné I Doglagan apang ada selahné makeber binsepan.
Méng
Kuuk lantas ngeberan I Doglagan. Prrrr. Prrrr. Prrrr. Pas keberan ping telu, makeber
lantas I Doglagan. Joh pakeberné lantas ngenceg duur batuné. Méng Kuuk nguber I
Doglagan lan tingalina ngenceg duur
batuné. Méng Kuuk nyagrep nanging I Doglagan ngénggalang
makeber. Ané sagrepa I Méng Kuuk, boya ja lén tuah batu ané ngranaang giginé
pungak. I Doglagan makeber sambilanga ngendingin I Méng Kuuk.
“Ngik
ngak ngik nguk gigi pungak nyaplok batu. Ngik ngak ngik nguk, gigi pungak
nyaplok batu.” I Siap Doglagan kejangat kejingit ngedékin
Méng Kuuk ané bibihné pesu getih.
Nah
kéto
caritané Siap Selem. Unteng ceritané,
i raga di guminé do medaya corah,
melahan metimpal, do saling nyakitin. Kéto masih i raga apang duweg nganggon
akal ané luung yén nepukin unduk anggon ngelawan anak medaya corah.
MÉN SUGIH AJAK MÉN TIWAS
Cucun-cucun pekak ajak onyo, sube suud melajah.
Jani pekak bakal mesatua sekondén cucun-cucun pekak mesaré. Mai malu paekin
pekak. Satuan pekak sing ja ado lén Mén Sugih ajak mén tiwas. Melahan ningehan.
Di désa anu ada anak tua madan Mén sugih lan Mén Tiwas. Buka adané Mén Sugih ia
sugih pesan, nanging demit. Ia ngelah bayu iri ati, jail tekén anak lacur, tur
tusing dadi saingin kesugihané. Liu di désané ento anaké tusing demen tekén Mén
Sugih. Buka adané Mén Tiwas pesan, nanging solahé melah, tusing taén jail tekén
timpal. Liu pisagané kangen tur sayang ajak mén tiwas. Mén Tiwas jemet pesan
megaé. Ia masih demen metulung ajak brayané. Anggon nyambung idupné, Mén Tiwas tuwah
bisa maburuh. Gegaené sewai-wai Mén Tiwas tuwah ngalih sarwe kaljukut dialasé.
Kéto masih ia ngumpulin kayu-kayu ané sube tuh, bakal adepa ka peken.
Kacerita nuju dina anu Mén
Tiwas kemo ka umah né Mén Sugih ngidih api. Ditu lantas Mén Tiwas masadok ajak Mén Sugih. “Mén Sugih,
baang je tiang ngidih api, anggon tiang mapunpun pang nyak mekedus bungut paoné.
Mén Sugih lantas nimpalin. “aluh to Mén Tiwas. De jek bates api, baas e kilo kal
baang icang Mén Tiwas”. Kéto pesautne Mén Sugih. Disubané akéto, lantas Mén Tiwas macelep kapaoné Mén
Sugih. Kondén danyuhné Mén Tiwas idup Mén Sugih malih mesuang raos. “Mén Tiwas, adi genit sajan
duur icangé. Sekondén mulih alihin jep icang kutu. Masih nyai kondén ngelah
baas”. Sebet pesan kenehné Mén Tiwas. Iye tusing demen mauyutan. Lantas Mén
Tiwas ngalihin kutuné Mén Sugih. Sawetara jam sia, mara Mén Tiwas suud ngalihin
kutu. Ditu lantas Mén Sugih ngemaang upah baas ekau Mén Tiwas. Mén Tiwas ngéncolang mulih, lantas baasé ento jakana.
Mare sajan Mén Tiwas mulang nasi
dikukusané, sagét ngéncol teka Mén Sugih tur mesaur banggras. “Mén Tiwas.... Mén
Tiwas. Kénkén nyai tundén ngalihin kutu, jeg sing pragat gaé. Né not di duur i
cangé nu kutuné buin tetelu”. Kéto munyiné Mén Sugih tur ngédéngan kutu ditelapak limané. Mén Tiwas makesiab kenehné. Ia
tusing nyidang mesaut a buku. “ kéné jani. Waké ngemang nyai baas busan.
Ulihang baasé jani. Upah nyai sing meragatan gaé”. Mesaut ya Mén Tiwas. “baasé
busan suba jakan tiang. Suba dadi nasi. Ento ape dikukusané. “O..yén kéto sedeng
luung. Jani nasi ento kal jemak icang”. Kéto pesaut né Mén Sugih, tur éncolang
nyemak nasi, mebalik ke umahné. Sing ja nasi dogén abane mulih. Kayang kuskusané
abana baan Mén Sugih. Subé sanjaan, Mén sugih bin teko ka umahné Mén Tiwas. “Mén
Tiwas. Engsap waké nyai busan nyilih api. Mai ulihang masih apiné”. Mesaut yo Mén
Tiwas. “tiang sing ngelah api jani Mén Sugih”. Mén Sugih masemu sebet. Monjong
care bungut céléng. “nah kéné, saang a pesel dipunapi kal jemak icang, anggon
pesilih”. Ditu lantas gagésonan Mén
Sugih nyemak saangné Mén Tiwas dipunapi, lantas kapupungan mebalik mulih. Mén
Tiwas blegbegan tur bengong ngenehan bikas né Mén Sugih. Sebet pesan hatiné,
tur nyesel tekén pedéwékané ané kaliwat lacur buke kéné.
Kacarita Mén Sugih suba manyi padi dicarikné
duuran kangin. Mén Sugih merasa kéweh ngalih tukang tebuk, apang je ia ngelah
baas jakane buin mani. Tuwah nak sing ngelah lek, Mén Sugih mulih keumahné Mén Tiwas.
Buke ngényor Mén Sugih memunyi. “Mén Tiwas, oopin jek waké nebuk padiné nah.
Baange je upah duang kau”. Kerane Mén Tiwas dot masih maan upah baas, ditu
lantas ia meburuh nebuk padi. Kasuwén-suwén, telah sube padiné katebuk. Lantas Mén
Tiwas maan upah baas. Sube sanikaon Mén Tiwas ngéncol mulih. Dot pesan ia
ngelah nasi. Kaceritaan Mén Sugih, masih lakar nyakan. Sagét tepukine baasné
misi latah. Mén Sugih branti, tur mulihné Mén Tiwas. “Mén Tiwas mai abo baasé.
Pragat nyai sing bisa megaé”. Mén tiwas mesaut. “Mén Sugih, baasé ané busan
suba jakan tiang”. Sing memunyi ape Mén Sugih ke paon, tur nyemak payuk jakan Mén
Tiwas. Ngéncolan ia mejalan mulih nyuang nasiné Mén Tiwas kayang payukné.
Sambil nyeselin déwék, Mén
Tiwas semeng-semeng suba majalan ke alasé. Disubané neked dialas, ditu lantas
ia metik-metik paku, ané biase adepe ka peken. Kéto masih Mén Tiwas milpilan
carang kayu ané tuh-tuh, tur pesele kadi biasa. Suba mase kasereb, ditu Mén
Tiwas masayuban dibetén kayuné ané rimbun. Makesiab bayuné Mén Tiwas ningeh krésék-krésék
didon-donan ané rimbun. Aduh jani suba ade macan. Kénkén ben melaib. Jani suba
déwéké bakal mati. Kéto pepinehné Mén Tiwas, tur awakné ngejer. Ngidem Mén
Tiwas sambil komat-kamit nunas ring Sang Parama Kawi apang selamet. Mare Mén
Tiwas mukak penyingakané, sagét diarepné suba ade kidang.
Mén Tiwas tekejut, tur neletekan kidangé ento. Mén Tiwas takut meklisikan.
Kidangé ento masih neletekan sajan Mén Tiwas, tur ngomong, “Ih Mén Tiwas, apa kaalih ditu?” Mén Tiwas tekejut.
Lantas iya me saut. “Tiang ngalih paku tekén saang. I kidang nimpalin. “Lakar
anggon apa ngalih paku?” Masaut Mén Tiwas. “Lakar adep tiang ka peken. Anggon
jukut masih abedik.” I kidang care makenyem. “nah kéné Mén Tiwas. Jani nyai
baang nire gaé. Seluk jep jit maniré.
Ditu bakal ada baang manire pice tekén Mén Tiwas” Mén Tiwas bengong tur mapineh.
Pice apa ye ade. Yén jit nak mesuang tai. Sing ade lénan kén ento. Nah api kéto
jeg kal jalanin. Apo je penadiné. Kéto pepinehné Mén Tiwas. Ditu lantas Mén
Tiwas ngepekin i kidang tur ngalihin jit né. Tusing mikir apa buin Mén Tiwas nyeluk
jit né i kidang. Mara kedenga, bek limané misi mas tekén selaka. Saking girang,
Mén Tiwas tusing nepukin i kidang sube ilang. Mén Tiwas bengong tur kumat-kamit
matur suksma. Gagésonan Mén Tiwas mulih. Mén Tiwas demen pesan. Ia lantas ke
pandé, nundén ngaé gelang, bungkung tekén kalung. Mén Tiwas jani sugih liu
ngelah mas slake. Makejang pianakné jani
bungah, magelang, mabungkung, makalung emas.
Gelisin satua énggal. Mén Tiwas ka peken
mebelanja. Ditu tepukina Mén Tiwas tékén Mén Sugih. Mén Sugih makesiab nepukin
pianakné Mén Tiwas sarwa bungah nganggo emas-emasan. Mén Sugih cara delak-delik ngiwasin pianaké men
tiwas. Sasubané Mén Tiwas neked jumah, tan pradé Mén Sugih ngéncol ka umahné Mén
Tiwas. Ditu lantas ia metakon ngényor.“ Mén Tiwas dije nyai maan mas lan slake
buka akéto. Angob masih icang nepukin. Orahin nak icang pang patuh masih icang
care nyai.” Mén Tiwas nak mula sing taén sigug ajak anak, lantas mesaut. “Kéné Mén
Tiwas, ibi tiang kaalasé ngalih saang lan
lakar jukut. Sagét ada kidang, nundén nyeluk jitné. Lantas seluk tiang, ditu
maan emas tekén slake.” Mara kéto Mén Sugih ngéncolang mulih.
Maninné Mén Sugih ngemalunin luas ka
alasé. Mén Sugih nyaru-nyaru care anaké tiwas. Ditu ia krasak-krosok ngalih
saang tekén paku. Sagét teka i kidang, tur matakon, “Nyén ento ditu krasak
krosok?” Mén Sugih mesaut buka anak sedih, sambil ngepekin i kidang. “Tiang Mén
Tiwas, uli ibi tiang tuara nyakan. Sakit pesan basang tiangé.” Mesaut i kidang, “Ih Mén Tiwas, mai pekin icang. Terus
seluk jit icangé!” Mare mamunyi kéto i kidang, kendel pesan kenehné Mén Sugih.
Magegeson Mén Sugih nyeluk jitné i kidang. Mara macelep limanné Mén Sugih,
lantas mekijem jitné i kidang, tur melaib. Mén Sugih paida abana ka bet ané liu
masih duiné. Mén Sugih ngeling tur katulung-tulung. “aduh...aduh....Nunas ampura,
nunas ampura, kelésan liman tiangé!
Tiang kapok, tiang kapok!” makelo masih Mén Sugih kalinderan. Suba neked
dipangkungé, ditu lantas Mén Sugih kacemplungan. Awakné belus tur liu metatu
uyak duwin kétkét. Mén Sugih ngeling sig-sigan. Megopoh-gopoh ia mebalik mulih.
Kacerita Mén Sugih suba jumah tur lantas ia sakit makelo.. “Nah kéto satuan
pekaké tekén cucun-cucun pekak. Sing dadi cening angkuh, degag, iri ati tur
loba di guminé. Melahan mesaing ajak timpal. Jalan jani sirep, né subo madan
peteng.”
DÉWI
SERI
Kacarita dugas guminé imaluan
utawi gumi wayah, i manusa wantah ngajeng sehananin isin gumi berupa
umbi-umbian, buah-buahan, don-donan lan ané tiosan. Koné dugasé ento tusing ada
madan padi. Tanaman padi kocap taneman para déwata ané ada di khayangan tur keajeng
tekén para dewata. Duk rerahinan sané becik, ditu lantas ada déwa déwi
kahyangan dot pesan masesanjan ke guminé. Déwa déwi punika kekawal antuk para
dayang lan maha patih. Disubané neked di gumi, angob masih nyingak sarwa
tetanduran gadang ngalub mecihne guminé gemuh. Sakéwala ten wénten kecingakin
ada padi. Kacarita déwa déwi ngicenin tokoh pemuda I Darma rawuh kekhayangan tur nyingakin
ané madan padi. Makesuen ring khayangan I Darma angob pisan tekén bon nyangluh
nasiné ané kalebengin, tur makite pesan ia nyicipin rasan nasiné ento.
I Darma lantas mapineh. Kénkén
carané apang nawang pulah palih miara ané madan padi. Lantas medasar keneh ané
seken ia nangkil tekén Déwi Sri pinaka Dewi Padi. Gelisin unduk, I Darma suba
diarep Déwi Sri, tur memunyi. “Ratu..., meled pesan manah titiang mangde
prasida wewehin rahina titiang megenah ring khayangan, riantukan titiang jagi
melajahan awak indik pula-pali nanem padi”. Déwi Sri raris nyaurin. “Nah yéning
buka kéto keneh cainé gelah lakar ngisinin lan misadia ngajahin anaké buka
cai.”
Kacarita mangkin Déwi Sri
ngajahin I Darma. Kapertama, sekondén melajah nanem padi, ia kaajahin
ngelampit lan nyuburan tanah. Ané angga ngelampit wantah kebo utawi sampi.
Alatnyané keadanin luku. Selantur tanah carik keratoan nganggo garu. Tioasan ento keajahin ngemburan
tanah, nyarangin carik, nanem padi, mejukut, nampadin muah sané tiosan nganteg
padi suba kuning. Selantur keajahin mederep nganggon ani-ani. Kéto masih nebuk lan ngingsah padi apang dadi baas lakar
jakan.
Sampun suwé I Darma nongos
dikhayangan. Makejang gegaéné dicarik suba kaplajahin tur suba karesepang.
Raris Betari Dewi Sri ngelémékin anaké I Darma. Kéné penikan idané.” Ih anaké
buka cening Darma. Jani kema suba cening
mewali ke mercepada. Nira suba sumeken tatas cening suba keresep unduk-unduk
pepelajahan ané suba lewat. Né aba benih padi limang bulih. Pelajahin malu
dimercapada.”. Disubané kéto, buin mani semeng, I Darma nunas cap ring Ida Batari
Sri apang prasida kemercepada. Ditu lantas I Darma ke cap tur prasida makeber
ke mercapada. Kacarita tan kauningin olih Ida Déwi Sri, I Darma nyemak a gemel bibit padiné.
Teked dimercapada bibit padiné kaeduman tekén petaniné. Ditu lantas padi
dicariké dadi liu, makudang-kudang héktar. Sesampun padiné kuning, kacerita
déwa-déwi ring khayangan mesesanjan kamercapada. Kacingakin terus liu pesan ada
padi suba kuning tur luung pesan. Ditu lantas Dewi Sri kanikain.
“Ratu Déwi Sri, ring mercapada akéh pisan wénten
padi, tur sampun kuning ring cariké. Indayang ratu turun kamercapada.”Sesampun
polih pesadok akéto, Déwi Sri turun ke mercepada. Ida mekesiab nyingakin padiné
kuning di cariké sané linggah. Ditu lantas Déwi Sri ngeruruh I Darma tur
nganika. “Ih cai manusa corah, gedé pesan salah cainé. Tan pesangkan cai nyemak
padi dikhayangan. Sakéwale gelah tusing nawang.” Ditu lantas I darma ngejer.
Masa pesan ia keliwat salah. “Ampun ratu betari. Iwang sampun titiang.
Sakéwanten manah titiang wantah metulung sareng nyaman-nyaman titiang ring
mercepada mangda ipun prasida ngajeng nasi, tur mangde raris ipun siteng
megarapan tur nénten keni panyungkan. Sakéwanten titiang merasa tekén déwék
iwang pesan, raris dande napi je katiba ring sikian titiang, titiang nyukserahan
déwék.”
Sesampun ada pisadok I Darma
buka kéto, Betari Déwi Sri merasa sungsut masih manah ida, riantukan napi sané
ketelataran olih i manusa mebuat pesan. Raris ida ngawéntenan wecana.
“Nah...kéné jani manusa. Nira
nerima apa ané keorahan busan. Sakéwale kéné. Cai jani ngorahin manusané ajak makejang
pewarah-warah nira.”
“Kapertama, saluwiring i manusa
dadi memula padi, tur ngajeng hasil padi merupa beras, sakéwala melahan miara
pejalan toyo berupa celabah, temuku, talikunda utawi miara padi apang melah.”
“Kaping dua, buin pidan padiné
ento apang kemanyi disuba pantesné, tur ngangé senjata ani-ani ané suba baang nira. Do pesan nyen ngutang baas utawi
nasi.”
“Tetelu, to ade masih beburon
cara kedis, balang lan ané tiosan, baang masih nyicipin bedik-bedik, karana
ento onyo masih gelah ngelahan unén-unén.”
Sesampun nganika akéto, raris
Ida Déwi Sri, ngeregep tur macuwet nyujur khayangan. Asapunika satua Déwi Sri.
Unteng satua puniki, mangdané, iraga sareng sami, sapunapi antuk padi pinaka
anggén ajeng-ajengan becik kapiara, sekadi iraga ngerawat taneman tiosan, utawi
yén binayang kadi ngerawat anaké alit. Taler tetep nganggén tetuek gumi,
ritatkala metaneman. Nyénin mani puan iraga imanusa tusing bisa miara isin gumi
lan guminé, pastika sampun bencana katibén.
Subscribe to:
Comments (Atom)







